आमची कथा

११ डिसेंबर १९४९ रोजी सूर्योदयाच्या वेळी, परळी वैजनाथ पंचक्रोशीतील घाटनांदूर परिसरात एका भक्तिमय घरात गुरुदेव महाराजांचा जन्म झाला. आई सुलोचना देवी आणि वडील तुळजाराम दहिवाळ हे दत्त आणि विठ्ठलाचे भक्त होते. वडील शेती करीत आणि कीर्तन-भजन गात. आजोबा नाना उडानशीव हे आर्य समाजाचे समाजसेवक आणि स्वातंत्र्यसैनिक होते. मुलाचे नाव कोंडीबा ठेवले; घरी त्याला प्रेमाने ‘बाबू’ म्हणत.

बाबूला शाळेपेक्षा मंदिराची ओढ होती. एकांतात ध्यान, नामसाधना, कीर्तन आणि भजन रचणे यात तो रमे. पोहणे, घोडेस्वारी अशा कला त्याने सहज आत्मसात केल्या. तरुण वयात तो नांदेड परिसरात दत्तपंथीय साधकांच्या सहवासात राहिला; भिक्षा मागून जगत समाजाचे दुःख जवळून पाहिले. तपेश्वर मठाच्या घनदाट जंगलात एकांतात ध्यान करताना त्याला अनेक आध्यात्मिक अनुभव आले.

१९६२ च्या एकादशीला मानवतेचे महान पुजारी राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज घाटनांदूरजवळच्या विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिरात आले. मोठा जनसमुदाय जमला होता. वडिलांसोबत भजन ऐकायला आलेल्या लहान कोंडीबाला राष्ट्रसंतांनी “अरे गुरुदेवा” अशी हाक मारून जवळ बोलावले, मांडीवर बसवले, मूठभर बदाम प्रसाद म्हणून दिले आणि मायेने डोक्यावरून हात फिरवला.

ती हाक पुढे त्यांचे नाव आणि जीवनाची दिशा ठरली. त्या दिवसापासून खंजिरीचा ध्यास लागला: गायी चारताना डबा आणि थाळी वाजवून तो भजने गाऊ लागला. मुलाचा हा ध्यास पाहून वडिलांनी त्याला खरी खंजिरी आणून दिली; मुलाने राष्ट्रसंतांसारखे कार्य करावे, हीच त्यांची इच्छा होती.

१९७४ मध्ये वडिलांचे निधन झाले. त्या दुःखात गुरुदेव महाराज परळी वैजनाथ येथील प्रभु तुळशीराम महाराज यांच्या सान्निध्यात गेले. त्यांनाच त्यांनी गुरु मानले; त्यांच्या भजनांमध्ये ‘तुळशीनाथ’ आणि ‘प्रभु तुळशी’ म्हणून त्यांचा वारंवार उल्लेख येतो.

राष्ट्रसंतांच्या ग्रामगीतेचा विचार कृतीत आणण्यासाठी त्यांनी पेटी, तबला, टाळ आणि खंजिरी घेऊन गावोगाव भजने केली: ग्रामस्वच्छता, महिलोन्नती, अस्पृश्यता निवारण आणि व्यसनमुक्ती. ‘फक्त उच्चाराने माणूस बदलत नाही, त्यासाठी कृती लागते’ हे त्यांचे सूत्र होते. महाराष्ट्रभरातील युवकांसाठी पाच दिवसांची शिबिरे, चातुर्मासात प्रशिक्षण आणि राष्ट्रधर्म शिक्षण वर्ग त्यांनी घेतले. या मार्गात अनेक अडचणी आणि विरोध आला, पण त्यांनी संयमाने कार्य पुढे नेले.

कार्य वाढत गेले तसे एका स्थायी ठिकाणाची गरज भासू लागली. १९८० मध्ये घाटनांदूरपासून सुमारे दोन किलोमीटरवर, स्वतःच्या जमिनीवर गुरुदेव महाराजांनी ‘गुरुदेव कुटीया’ उभी केली आणि आपले संपूर्ण कुटुंब तेथे आणले.

या छोट्या कुटीयेतून त्यांनी समाजसेवेचा ध्वज रोवला. येथूनच पुढील सर्व कार्याची घोडदौड सुरू झाली.

हे कार्य फक्त घाटनांदूर किंवा महाराष्ट्रापुरते मर्यादित न राहता देशभर पोहोचावे, या भावनेने १९८४ मध्ये गुरुदेव महाराजांनी आपल्या मालकीची १४ एकर जमीन दान केली, धर्मादाय ट्रस्ट स्थापन केला आणि त्याला ‘अखिल भारतीय गुरुदास सेवा आश्रम’ असे नाव दिले.

पुढील आयुष्य त्यांनी याच आश्रमात मुलांच्या शिक्षणासाठी, ज्येष्ठांच्या सेवेसाठी आणि ग्रामगीतेच्या प्रसारासाठी वेचले. आश्रमाची वाटचाल पुढे ‘आमची कथा’ या भागात दिली आहे.

महात्मा गांधींप्रमाणे, सर्वांना अन्न, वस्त्र आणि निवारा मिळेपर्यंत साधे जीवन जगण्याचा त्यांचा निश्चय होता. आपले लेखन प्रकाशित करण्याची इच्छा त्यांनी कधी धरली नाही. तरीही २०१६ मध्ये त्यांची काही भजने ‘अनुभव प्रसाद भजनावली’ या पुस्तकात प्रकाशित झाली, आणि ‘गुरुबोध अनुभव भजनावली’ मध्येही त्यांची भजने जपली आहेत. त्यांचे अनेक अभंग, भाषणे, पोवाडे, पाळणे आणि सामाजिक विषयांवरील लेखन अजूनही अप्रकाशित आहे.

राष्ट्रसंतांच्या प्रेरणेने त्यांनी ‘मानवता मंदिरा’चे स्वप्न पाहिले आणि त्याची पायाभरणी केली. आश्रम ‘प्रति गुरुकुंज’ व्हावा, ही त्यांची इच्छा होती.

९ ऑक्टोबर २०१८ हा दिवस नेहमीसारखाच सेवेत गेला. सकाळी गुरुदेव महाराजांनी शेतात पेरणी केली आणि नंतर ज्येष्ठांना डोळे तपासणीसाठी गाडीतून परळीला घेऊन गेले. दुपारी तीननंतर ते पुन्हा शेतातील अर्धवट पेरणी पूर्ण करू लागले.

विश्रांतीसाठी उभे राहिल्यावर त्यांनी बैलांना सोडले, ‘तुम्ही विश्रांती घ्या, माझी विश्रांतीची वेळ आली आहे’ असे म्हणाले आणि तेथेच ध्यानस्थ बसले. सायंकाळी ४ वाजून ५८ मिनिटांनी त्यांनी देह ठेवला. अनेक मान्यवर, संत-महंत आणि भक्तांनी श्रद्धांजली वाहिली.